تركيبات PAHs در هوا و اثرات آنها

هيدروكربن هاي آروماتيك چندحلقه يا polycyclic Aromatic Hydrocarbons كه اختصاصاً PAH_s ناميده مي شوندگروهي از تركيبات آلي هستند كه داراي 2 يا چند حلقه بنزن و در بعضي مواقع حلقه هاي آروماتيك مي باشند . حلقه هاي مجاور توسط دو كربن با يكديگر اتصال دارند. كه بصورت خطي زاويه دار و يا خوشه اي فعال اند .

اين تركيبات از نفتالين با دوحلقه شروع شده و به كرونين با هفت حلقه ختم مي شوند اين تركيبات از احتراق ناقص تركيبات آلي به ويژه سوخت هاي فسيلي تشكيل مي شوند . در اتومبيل ها ، پالايشگاهها و ساير فرآيندهاي صنعتي ، گرمايش منازل ، سوزاندن زباله در هواي آزاد و... به هوا وارد شده و به سيستم هاي خشكي و آبي وارد مي گردند . اما امكان سنتز آنها توسط باكتري ها ، جلبك ها و گياهان نيز وجود دارد . تركيبات PAH_s از حلاليت نسبتاً كمي در آب برخوردار و ميل شديدي به جذب در ذرات معلق و رسوبات داشته و توسط نور ماوراء بنفش خورشيد تجزيه مي گردند . برخي از ميكروارگانيسم هاي موجود در خاك توانايي تجزيه تركيبات PAH_s را دارند. در مجموع بيش از يكصد تركيب PAH_s شناسايي شده است  .                        

منشاً تركيبات PAH_s در محيط زيست ناشي از عوامل طبيعي و انساني است. غلظتPAH_s در هوا بر حسب موقعيت جغرافيايي و فصول متفاوت است . در مناطق شهري و صنعتي در زمستان به واسطه استفاده گسترده از وسايل گرمايي به بيشترين مقدار مي رسد و ميزان آن از چند صدم ميكروگرم تا حدود يكصد ميكروگرم در 1000 متر مكعب هوا در نوسان است .

 در مناطق آلوده غلظت تركيبات خطرناك بنزو(a ) پيرن تا 400 نانوگرم در 1000 مترمكعب هوا مي رسد . غلظت تركيبات PAH_s در مواد غذايي تابعي از مواد اوليه  شامل گوشت ، سبزيجات ميوه ، نحوه پخت و نگهداري  است ، دودي كردن ماهي يا پخت مواد غذاي با ذغال و چوب مي تواند به افزايش PAH_s منجر شود . در محيط هاي شهري خودروها ، منبع اصلي تركيباتPAH  در هوا مي باشند                                            

پديده هاي طبيعي ، مانند آتشفشان ها ، آتش سوزي جنگل ها و دشت ها ، فعاليت گياهان ، باكتري ها و جلبك ها نيز در تشكيل اين تركيبات موثرند ولي از منابع آلاينده هوا به شمار نمي آيند .

اغلب اين تركيبات در هوا به صورت گازي منتشر شده ، اجزاي سنگين تر ( با بيش از سه حلقه ) به سرعت به ذرات دوده و معلق چسبيده و باسرد شدن متراكم مي گردند اين ذرات معمولاً قابل تنفس(با قطر زيرا ميكرون ) بوده بتدريج بزرگتر مي گردند

 پايداري اين تركيبات در هوا از چند روز تا چند هفته بوده و در مسافت هاي طولاني حمل و پراكنده مي گردند . تركيبات PAH در واكنش هاي اكسيداسيون نوري ، تجزيه حرارتي و تركيب شيميايي شركت نموده ، برخي مواد ثانويه و خطرناك تر را توليد مي كنند بسياري از تركيبات PAH سرطانزا و جهش زا بوده و در اين ميان تركيب بنزو ( a ) پايرن بيشترين اثر را دارد .

اين تركيبات در بلند مدت خطر ابتلاي به سرطان هاي پوست ، ريه ، مثانه و معده را افزايش داده ، باعث ايجاد آب مرواريد ، زردي و تخريب كليه و كبد مي گردد . آثار كوتاه مدت اين تركيبات بصورت تريكات چشمي ، تهوع و استفراغ ، اسهال و سرگيجه نمايان مي گردد . اثر جهش زايي نيز بصورت نقص عضوبرروي جنين انسان ثابت گرديده است . رشد بي رويه جمعيت ، توسعه صنعتي ، افزايش روز افزون خودروها و ... در شهرهاي بزرگ بويژه در كلانشرها موجب مي گردد كه اين تركيبات در هوا بميزان چشمگيري افزايش يابد و آثار جبران ناپذيري را بر سلامت جامعه باقي گذارد .

در بسياري از كشورهاي در حال توسعه آسيايي ، بررسي پيوسته كيفيت هوا در مورد برخي از مشخصه ها آغاز گرديده است ولي در مورد تركيبات PAH به دليل هزينه و مشكلات آناليز ، اينكار ممكن نبوده و داده هاي محيط زيستي در اين مورد بصورت پراكنده و بسيار اندك مي باشد . در كشور ايران نيز تاكنون در اين زمينه مطالعه اي در هوا صورت نپذيرفته و تنها اين تركيبات در ترولات جوي شهر تهران در چند ايستگاه مورد بررسي قرار گرفته .